การเก็บและการส่งตัวอย่างเพาะเชื้อแบคทีเรียแบบไม่ใช้ออกซิเจน (Anaerobic Bacteria)

แบคทีเรียแบบไม่ใช้ออกซิเจน (Anaerobic bacteria) คือเชื้อแบคทีเรียที่สามารถเจริญเติบโตได้ในสภาพแวดล้อมที่ “ ไม่มีออกซิเจน” เชื้อแบคทีเรียกลุ่ม Anaerobic bacteria เป็นเชื้อประจำถิ่นที่พบได้ตามปกติในร่างกายสัตว์ เช่น ลำไส้ ช่องท้อง เหงือก และเนื้อเยื่อส่วนลึก โดยทั่วไปไม่ก่อให้เกิดอันตรายภายใต้สภาวะปกติ แต่เมื่อร่างกายสัตว์เกิดบาดแผลลึก มีการผ่าตัด หรือเกิดภาวะเนื้อเยื่อขาดออกซิเจน เชื้อเหล่านี้อาจเพิ่มจำนวนและก่อให้เกิดภาวะติดเชื้อ Anaerobic bacteria ได้ การก่อโรคของเชื้อ Anaerobic bacteria มักเกิดร่วมกับการติดเชื้อของแบคทีเรียที่ใช้ออกซิเจน (Aerobic bacteria) โดยเชื้อ Aerobic bacteria จะทำให้ระดับออกซิเจนในเนื้อเยื่อลดลง ทำให้สภาพแวดล้อมเหมาะสมต่อการเจริญของเชื้อ Anaerobic bacteria เช่น Clostridium spp. ส่งผลให้เกิดการติดเชื้อแบบผสม (mixed infection) ซึ่งมีเชื้อก่อโรคหลายชนิดอยู่ร่วมกันในบริเวณเดียวกัน

การเก็บและการขนส่งตัวอย่าง เช่น ชิ้นเนื้อ เลือด หรือหนอง เพื่อเพาะเชื้อแบคทีเรียกลุ่ม Anaerobic bacteria นี้ จำเป็นต้องดำเนินการอย่างระมัดระวังเป็นพิเศษ เนื่องจากเชื้อไม่สามารถทนต่อออกซิเจนได้ เมื่อสัมผัสอากาศอาจตายหรือหยุดเจริญเติบโตทันที ซึ่งอาจทำให้ผลการเพาะเชื้อคลาดเคลื่อน หรือไม่พบเชื้อทั้งที่มีการติดเชื้อจริง ดังนั้น วิธีการเก็บและการนำส่งตัวอย่างที่ถูกต้องและรวดเร็ว จึงมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อความแม่นยำในการวินิจฉัย โดยมี หลักการสำคัญ ได้แก่

หลักการสำคัญ

• เก็บจากบริเวณที่มีการติดเชื้อด้วยเทคนิคปลอดเชื้อ (aseptic technique) และหลีกเลี่ยงการปนเปื้อนจากเชื้อประจำถิ่น
• ส่งตัวอย่างให้ถึงห้องปฏิบัติการ โดยเร็วที่สุด (ภายใน 1–2 ชั่วโมง) ควรเก็บและขนส่งที่อุณหภูมิห้อง (ประมาณ 20-25 องศาเซลเซียส) ไม่ควรแช่เย็นเพราะอุณหภูมิต่ำทำให้เชื้อ Anaerobic bacteria ตายได้
• ต้อง หลีกเลี่ยงการสัมผัสอากาศ (oxygen) มากที่สุด
• ใช้อุปกรณ์เฉพาะ เช่น หลอดหรือขวด Anaerobic transport media
• แนะนำส่งตรวจเพาะเชื้อแบบใช้และไม่ใช้ออกซิเจนควบคู่กันเพื่อความแม่นยำสูงสุดในการวินิจฉัยโรค

ขั้นตอนและวิธีเก็บตัวอย่างสิ่งส่งตรวจเพื่อเพาะเชื้อ Anaerobic bacteria

1 การเก็บตัวอย่าง

ทำความสะอาดผิวหนังบริเวณที่จะเก็บตัวอย่างด้วยเทคนิคปลอดเชื้อ จากนั้นทำการเก็บตัวอย่างตามรายละเอียดต่อไปนี้

วิธีที่ 1 เก็บสิ่งส่งตรวจที่เป็นเนื้อเยื่อ (ตัวอย่างชิ้นเนื้อเยื่อเป็นตัวอย่างที่เหมาะสม เนื่องจากเชื้อสามารถคงสภาพอยู่ในเนื้อเยื่อได้นานหลายชั่วโมง)
ทำการเก็บชิ้นเนื้อเยื่อด้วยเทคนิคปลอดเชื้อใส่ในภาชนะปลอดเชื้อขนาดเล็กที่มีน้ำเกลือ 0.9% NaCl ปริมาณเล็กน้อยเพื่อรักษาความชื้น พยายามลดปริมาณอากาศภายในภาชนะให้มากที่สุด และปิดฝาให้แน่นจากนั้นบรรจุในถุง anaerobic pouch พร้อมใส่ anaerobic GasPak ก่อนนำส่งห้องปฏิบัติการ

วิธีที่ 2 การเก็บตัวอย่างหนองหรือสารน้ำ
ใช้กระบอกฉีดยา (Syringe) ปราศจากเชื้อ ดูดหนองหรือสารน้ำในร่างกายปริมาณอย่างน้อย 1 มิลลิลิตร ไล่อากาศออกจากกระบอกฉีดยาให้หมด และปิดปลายเข็มด้วยปลอกเข็มฉีดยาและหุ้มด้วย parafin film เพื่อป้องกันไม่ให้สิ่งส่งตรวจสัมผัสอากาศ

วิธีที่ 3 การเก็บตัวอย่างแบบไม้พันสำลี ( swab)
ควรใช้ swab ชนิดพิเศษป้ายเชื้อบริเวณที่ต้องการส่งตรวจ ใส่ก้าน swab ใน transport media ปิดฝาให้สนิท และหุ้มด้วย parafin film เพื่อป้องกันไม่ให้สิ่งส่งตรวจสัมผัสอากาศ อย่างไรก็ตาม วิธีนี้ไม่เหมาะสมเท่าที่ควรเนื่องจากสัมผัสอากาศสูง ปริมาณตัวอย่างน้อย แห้งง่าย อีกทางเลือกหนึ่งคือใช้อาหารเลี้ยงเชื้อ thioglycolate broth ซึ่งผ่านการต้มเพื่อไล่ออกซิเจนออกไปแล้ว โดยสังเกตุว่าหากมีออกซิเจนอยู่บริเวณส่วนบนของอาหารเลี้ยงเชื้อจะเปลี่ยนเป็นสีชมพู เมื่อนำตัวอย่างใส่ลงในหลอดแล้วปิดฝาให้แน่น และหลีกเลี่ยงการเขย่าหลอด

ตารางสรุป ชนิดตัวอย่างและวิธีเก็บตัวอย่างที่เพื่อส่งเพาะเชื้อ Anaerobic bacteria

ชนิดสิ่งส่งตรวจ	วิธีการเก็บตัวอย่าง	ภาพภาชนะเก็บตัวอย่าง
ชิ้นเนื้อเยื่อ	วิธีที่ 1
หนอง หรือสารน้ำในร่างกาย	วิธีที่ 2
ไม้พันสำลี (Swab)	วิธีที่ 3

2 ระบุรายละเอียดของตัวอย่างให้ครบถ้วน

ได้แก่ ชนิดของตัวอย่าง ตำแหน่งที่เก็บ วันที่และเวลาเก็บตัวอย่าง รวมถึงระบุให้ชัดเจนว่าต้องการตรวจหาเชื้อ Anaerobic bacteria

3 นำส่งตัวอย่างไปยังห้องปฏิบัติการให้เร็วที่สุด

โดยในการนำส่งตัวอย่างต้องคำนึงถึง

• ส่งห้องปฏิบัติการโดยเร็วที่สุด (ภายใน 1-2 ชั่วโมง) เพื่อให้เชื้อยังคงมีชีวิตอยู่
• ใส่ในภาชนะแห้งและปิดสนิท
• ห้ามแช่เย็นถ้ามีเหตุจำเป็นควรเก็บที่อุณหภูมิห้อง (ประมาณ 20-25 องศาเซลเซียส)
• หลีกเลี่ยง:การเขย่าแรง การเปิดฝาซ้ำ
• ควรใช้ transport media; thioglycollate broth หรือ anaerobic transport vial

สรุป

การเก็บและการส่งตัวอย่างเพาะเชื้อ Anaerobic bacteria จำเป็นต้องให้ความสำคัญกับการหลีกเลี่ยงการสัมผัสอากาศ การเลือกชนิดตัวอย่างที่เหมาะสม และการนำส่งอย่างรวดเร็วภายในระยะเวลาไม่เกิน 1-2 ชั่วโมงเพื่อคงสภาพของเชื้อให้สามารถตรวจวินิจฉัยได้อย่างถูกต้อง การปฏิบัติตามขั้นตอนอย่างเคร่งครัดจะช่วยลดความคลาดเคลื่อนของผลการเพาะเชื้อ และเพิ่มความถูกต้องแม่นยำในการวินิจฉัย อันนำไปสู่การวางแผนการรักษาและควบคุมโรคได้อย่างมีประสิทธิภาพ